Với người nằm nhiều hoặc ít đi lại, việc giữ cho các khớp còn cử động được là phần chăm sóc cơ bản nhưng hay bị bỏ qua.
Điều gì xảy ra khi bất động
- Cơ teo nhanh
- Khớp bớt linh hoạt
- Mô mềm quanh khớp co lại
- Da chịu tì đè lâu
- Tuần hoàn kém đi
- Sức bền giảm rõ rệt
Những thay đổi này bắt đầu sớm hơn nhiều so với hình dung thông thường.
Vì sao co rút khớp lại nghiêm trọng
- Làm mất khả năng dù cơ còn sức
- Gây đau khi cố cử động
- Cản trở việc vệ sinh và mặc quần áo
- Khó hồi phục khi đã hình thành
- Phòng dễ hơn chữa rất nhiều
Khi khớp đã co rút thì ngay cả khi sức cơ trở lại, người bệnh vẫn không cử động được.
Nguyên tắc chung khi vận động
- Chậm và nhẹ nhàng
- Trong giới hạn không gây đau
- Đỡ cả phía trên và dưới khớp
- Không kéo giật
- Quan sát phản ứng của người bệnh
- Theo đúng kỹ thuật đã được hướng dẫn
Đỡ cả hai phía của khớp giúp lực không dồn vào một điểm và tránh được tổn thương.
Các mức vận động
- Thụ động khi người bệnh chưa cử động được
- Có trợ giúp khi cử động được một phần
- Chủ động khi tự làm được
- Chuyển dần theo khả năng
- Luôn khuyến khích phần tự làm được
Ngay khi người bệnh cử động được một chút thì nên chuyển sang có trợ giúp thay vì làm hộ hoàn toàn.
Các khớp cần chú ý
- Vai
- Khuỷu và cổ tay
- Bàn tay và các ngón
- Háng
- Gối
- Cổ chân
Cổ chân và bàn tay là hai nơi rất dễ bị bỏ qua nhưng lại hay co rút sớm.
Về vai của người liệt nửa người
- Rất dễ bị đau nếu không được đỡ
- Không bao giờ kéo tay để đỡ người bệnh dậy
- Kê đỡ khi ngồi và nằm
- Vận động nhẹ theo hướng dẫn
- Báo ngay khi thấy đau
Đau vai làm người bệnh không hợp tác tập luyện và kéo lùi cả quá trình phục hồi.
Đổi tư thế
- Theo khoảng thời gian được hướng dẫn
- Luân phiên các tư thế
- Kê gối đúng chỗ
- Kiểm tra da mỗi lần đổi
- Chú ý các điểm tì đè
Kiểm tra da mỗi lần đổi tư thế giúp phát hiện sớm vùng đỏ trước khi nó thành vết loét.
Phòng loét tì đè
- Đổi tư thế thường xuyên
- Giữ da khô ráo
- Ga trải giường phẳng không gấp nếp
- Đệm chống loét nếu được chỉ định
- Dinh dưỡng đủ
- Báo ngay khi thấy vùng đỏ không mất đi
Vùng da đỏ không nhạt đi khi ấn là dấu hiệu sớm cần được xử lý ngay.
Khuyến khích vận động chủ động
- Tự trở mình nếu làm được
- Tự với lấy đồ
- Ngồi dậy khi được phép
- Tự làm phần nào trong vệ sinh cá nhân
- Mỗi cử động tự làm đều có giá trị
Người bệnh tự trở mình được thì vừa giảm nguy cơ loét vừa giữ được sức.
Ngồi dậy và ra khỏi giường
- Khi tình trạng cho phép
- Tăng dần thời gian ngồi
- Ngồi ghế thay vì luôn nằm
- Chú ý tụt huyết áp khi đổi tư thế
- Có người hỗ trợ lúc đầu
Đứng lên quá nhanh sau khi nằm lâu dễ gây choáng nên cần chuyển tư thế từ từ.
Hô hấp
- Hít thở sâu nhiều lần trong ngày
- Đổi tư thế giúp thông khí tốt hơn
- Ngồi dậy tốt hơn nằm về mặt hô hấp
- Khuyến khích ho có hiệu quả
- Theo hướng dẫn nếu có chỉ định riêng
Nằm lâu ở một tư thế làm tăng nguy cơ ứ đọng và viêm phổi.
Người chăm sóc cũng cần được bảo vệ
- Học kỹ thuật nâng đỡ đúng
- Dùng sức chân thay vì gập lưng
- Điều chỉnh độ cao giường nếu được
- Nhờ người hỗ trợ khi cần
- Dùng dụng cụ trợ giúp
Đau lưng ở người chăm sóc là vấn đề rất phổ biến và phần lớn phòng được bằng kỹ thuật đúng.
Chăm sóc da và vệ sinh
- Giữ da sạch và khô
- Kiểm tra các nếp gấp
- Cắt móng tay móng chân gọn
- Kiểm tra bàn chân thường xuyên
- Dưỡng ẩm nếu da khô
Các nếp gấp da và kẽ ngón chân là nơi dễ bị bỏ sót nhất khi vệ sinh hằng ngày.
Ăn uống và nước
- Đủ đạm để giữ khối cơ
- Đủ nước trong ngày
- Chia nhỏ bữa nếu ăn ít
- Theo chỉ định nếu có vấn đề nuốt
- Dinh dưỡng ảnh hưởng tới lành vết thương
Thiếu đạm và thiếu nước làm quá trình lành da chậm lại và làm mất cơ nhanh hơn.
Khi nào cần báo nhân viên y tế
- Khớp đột ngột cứng hơn
- Sưng nóng đỏ ở một vùng
- Đau tăng khi vận động
- Vùng da đỏ không mất đi
- Sốt hoặc thay đổi tri giác
Sưng nóng đỏ ở một chân là tình huống cần được khám ngay chứ không tự xử lý ở nhà.
Cách nghĩ thực tế
- Khớp cứng nhanh hơn ta tưởng
- Phòng dễ hơn chữa rất nhiều
- Vận động chậm nhẹ trong giới hạn không đau
- Khuyến khích phần người bệnh tự làm
- Người chăm sóc cũng cần kỹ thuật đúng
Nội dung này mang tính thông tin chung; kỹ thuật cụ thể phải được chuyên môn hướng dẫn trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Khớp cứng lại nhanh tới mức nào?
Bất động chỉ vài ngày đã có thể làm khớp bớt linh hoạt, và tình trạng co rút có thể hình thành trong vài tuần nếu không được vận động.
Vận động thụ động là gì?
Là khi người khác giúp đưa khớp qua tầm vận động, dùng cho trường hợp người bệnh chưa tự cử động được. Cần được hướng dẫn kỹ thuật đúng.
Có được kéo mạnh khi khớp cứng không?
Không. Kéo mạnh có thể gây tổn thương. Vận động nên chậm, nhẹ và trong giới hạn không gây đau, theo hướng dẫn chuyên môn.
Bao lâu thì đổi tư thế một lần?
Người nằm lâu thường được khuyên đổi tư thế theo khoảng thời gian do nhân viên y tế hướng dẫn, tuỳ tình trạng da và nguy cơ loét.