Tên gọi âm ngữ trị liệu làm nhiều người nghĩ tới việc sửa phát âm, nhưng phạm vi thật của nó rộng hơn nhiều.
Bốn nhóm vấn đề chính
- Ngôn ngữ, tức hiểu và diễn đạt ý
- Lời nói, tức phát âm và độ rõ
- Giọng nói và sự trôi chảy
- Nuốt và ăn uống
- Bốn nhóm này khá khác nhau
Người ngoài thường gộp chung cả bốn, dẫn tới kỳ vọng sai về những gì can thiệp sẽ làm.
Ngôn ngữ khác lời nói
- Ngôn ngữ là hệ thống ý nghĩa và ngữ pháp
- Lời nói là cách phát ra âm
- Có thể hỏng cái này mà cái kia còn nguyên
- Hiểu và diễn đạt cũng tách rời
- Đánh giá phải tách từng mảng
Một người phát âm rất rõ vẫn có thể không tìm được từ mình cần, đó là vấn đề ngôn ngữ chứ không phải lời nói.
Với trẻ nhỏ
- Chậm nói so với mốc phát triển
- Vốn từ ít
- Khó ghép câu
- Phát âm khó hiểu
- Khó giao tiếp với bạn cùng tuổi
- Khó khăn khi bắt đầu đi học
Can thiệp sớm ở trẻ thường thuận lợi hơn vì giai đoạn phát triển ngôn ngữ còn đang diễn ra mạnh.
Với người sau đột quỵ
- Khó tìm từ
- Khó hiểu câu dài
- Nói được từ nhưng không ghép được câu
- Phát âm méo do yếu cơ
- Khó nuốt
- Mỗi kiểu cần cách tiếp cận khác
Người bệnh hiểu được nhiều hơn khả năng nói ra của họ, nên đừng nói chuyện với họ như với trẻ con.
Với người có vấn đề về giọng
- Khàn tiếng kéo dài
- Mất tiếng từng đợt
- Giọng yếu và nhanh mệt
- Thường gặp ở nghề dùng giọng nhiều
- Cần khám chuyên khoa trước
Khàn tiếng kéo dài cần được bác sĩ tai mũi họng đánh giá trước khi bắt đầu bất cứ chương trình luyện giọng nào.
Về nói lắp
- Là vấn đề về sự trôi chảy
- Không phải do thiếu tự tin
- Có thể tăng giảm theo tình huống
- Can thiệp gồm cả kỹ thuật và thái độ giao tiếp
- Người nghe cũng cần điều chỉnh cách phản ứng
Giục người nói lắp nói nhanh lên hoặc nói thay họ thường làm tình trạng khó khăn hơn.
Rối loạn nuốt
- Ho sặc khi ăn uống
- Thức ăn đọng trong miệng
- Ăn rất lâu
- Giọng ướt sau khi nuốt
- Sụt cân không rõ lý do
- Nguy cơ viêm phổi hít
Rối loạn nuốt không chỉ gây khó chịu mà còn là nguy cơ sức khoẻ nghiêm trọng nếu không được xử lý.
Đánh giá gồm những gì
- Nghe người bệnh nói trong hội thoại thật
- Kiểm tra khả năng hiểu
- Kiểm tra khả năng diễn đạt
- Quan sát cấu trúc miệng và vận động
- Quan sát khi ăn uống nếu cần
- Hỏi gia đình về sinh hoạt hằng ngày
Quan sát trong hội thoại tự nhiên cho thấy nhiều thứ mà bài kiểm tra chuẩn hoá không bộc lộ.
Mục tiêu được đặt ra thế nào
- Dựa trên nhu cầu giao tiếp thật
- Cụ thể và đo được
- Có mốc thời gian
- Thống nhất với gia đình
- Điều chỉnh khi tiến triển
Mục tiêu nói được năm từ mới có ích hơn nhiều so với mục tiêu chung chung là nói tốt hơn.
Vai trò của gia đình
- Số giờ ở nhà nhiều hơn giờ trị liệu rất nhiều
- Thực hành trong sinh hoạt tự nhiên
- Cho đủ thời gian để người bệnh nói
- Không nói thay hoặc đoán hộ quá sớm
- Ghi lại những gì quan sát được
Thói quen đoán hộ và nói thay là thứ vô tình làm giảm cơ hội luyện tập nhiều nhất.
Các phương tiện giao tiếp thay thế
- Bảng hình ảnh
- Sổ giao tiếp
- Cử chỉ và điệu bộ
- Thiết bị hỗ trợ khi cần
- Không cản trở việc tập nói
Nhiều gia đình lo dùng hình ảnh sẽ khiến người bệnh lười nói, nhưng thực tế nó thường hỗ trợ giao tiếp chứ không thay thế.
Về tốc độ tiến bộ
- Thay đổi thường chậm và không đều
- Có giai đoạn chững lại
- So sánh theo tháng chứ không theo buổi
- Ghi chép giúp nhìn thấy thay đổi
- Bỏ giữa chừng làm mất phần đã đạt
Cảm giác không tiến bộ thường đến từ việc so sánh với hôm qua thay vì so với vài tháng trước.
Những hiểu lầm hay gặp
- Nghĩ rằng chỉ là tập phát âm
- Nghĩ trẻ lớn lên tự khắc nói được
- Nghĩ người già khó nói là chuyện đương nhiên
- Nghĩ khó nuốt chỉ cần ăn chậm lại
- Chờ đợi quá lâu mới đi khám
Chờ xem sao là lời khuyên phổ biến nhưng nó làm mất đi khoảng thời gian can thiệp thuận lợi nhất.
Khi nào nên tìm tới chuyên môn
- Trẻ chậm so với mốc phát triển
- Người thân đột ngột khó nói
- Khàn tiếng kéo dài nhiều tuần
- Ho sặc thường xuyên khi ăn uống
- Giao tiếp hằng ngày bị ảnh hưởng rõ
Đột ngột khó nói là tình huống cấp cứu cần được xử trí ngay chứ không phải chờ hẹn khám.
Cách nghĩ tổng thể
- Phạm vi rộng hơn việc sửa phát âm
- Ngôn ngữ và lời nói là hai chuyện
- Nuốt cũng thuộc lĩnh vực này
- Gia đình là phần quyết định
- Can thiệp sớm thuận lợi hơn
Nội dung này mang tính thông tin chung; đánh giá và can thiệp cụ thể cần do chuyên môn thực hiện.
Câu hỏi thường gặp
Âm ngữ trị liệu chỉ dành cho trẻ nhỏ phải không?
Không. Người lớn sau đột quỵ, sau chấn thương sọ não, người có vấn đề về giọng hoặc về nuốt đều nằm trong phạm vi can thiệp.
Vì sao vấn đề nuốt lại thuộc lĩnh vực này?
Vì các cấu trúc dùng để nói và để nuốt phần lớn là chung. Người làm âm ngữ trị liệu được đào tạo về cả hai nhóm chức năng đó.
Nói được rõ tức là ngôn ngữ bình thường?
Không hẳn. Phát âm rõ mà vẫn có thể khó tìm từ, khó hiểu câu dài hoặc khó diễn đạt ý, vì đó là hai nhóm khả năng khác nhau.
Một buổi can thiệp thường diễn ra thế nào?
Thường gồm đánh giá, các hoạt động luyện tập theo mục tiêu đã đặt, và hướng dẫn cho gia đình để duy trì ở nhà.