Sau đột quỵ, mất khả năng dùng ngôn ngữ là một trong những hậu quả gây tổn thương nhất, vì nó cắt đứt người bệnh khỏi những người xung quanh.
Hiểu đúng bản chất
- Là tổn thương vùng ngôn ngữ của não
- Không phải mất trí tuệ
- Không phải vấn đề về nghe
- Người bệnh vẫn là người lớn có suy nghĩ
- Cách đối xử phải phản ánh điều đó
Nói chuyện với người mất ngôn ngữ như nói với trẻ con là điều làm họ tổn thương nhiều nhất.
Các kiểu khó khăn thường gặp
- Khó tìm từ dù biết mình muốn nói gì
- Nói được từ nhưng không ghép câu
- Nói trôi chảy nhưng nội dung khó hiểu
- Khó hiểu câu dài
- Khó đọc và viết
- Mỗi người có kết hợp riêng
Hai người cùng chẩn đoán mất ngôn ngữ có thể gặp khó khăn ở những mặt hoàn toàn khác nhau.
Khoảng cách giữa hiểu và nói
- Nhiều người hiểu nhiều hơn nói được
- Người ngoài dễ đánh giá thấp họ
- Nói chuyện về họ trước mặt họ là sai
- Vẫn nên hỏi ý kiến họ
- Vẫn nên đưa họ vào cuộc trò chuyện
Người bệnh nghe và hiểu được khi người khác bàn về họ như thể họ không có mặt.
Cách nói chuyện
- Nói chậm hơn bình thường
- Câu ngắn, một ý một câu
- Giữ giọng bình thường, không nói to
- Nhìn mặt nhau khi nói
- Giảm tiếng ồn xung quanh
- Cho thời gian để đáp lại
Giảm tiếng tivi và tiếng ồn xung quanh là điều chỉnh nhỏ mà tạo khác biệt lớn.
Cho đủ thời gian
- Tìm từ mất nhiều thời gian hơn
- Im lặng chờ đợi là đang giúp
- Không giục
- Không đổi chủ đề giữa chừng
- Không nói hộ quá sớm
Vài giây im lặng khiến người nghe khó chịu nhưng lại là thời gian người bệnh cần.
Khi người bệnh bế tắc
- Gợi ý âm đầu của từ
- Đưa ra hai lựa chọn
- Hỏi câu có hoặc không
- Đề nghị chỉ tay hoặc vẽ
- Ghi nhận ý đã hiểu được
Chuyển sang câu hỏi có hoặc không khi người bệnh mệt giúp cuộc trò chuyện không đổ vỡ.
Dùng thêm kênh khác
- Cử chỉ và điệu bộ
- Viết ra từ khoá
- Vẽ nhanh
- Chỉ vào đồ vật
- Bảng hình ảnh
- Điện thoại có ảnh
Viết một từ khoá lên giấy giúp người bệnh bám được vào chủ đề đang nói.
Những sai lầm hay gặp
- Nói to như với người điếc
- Dùng giọng như nói với trẻ con
- Hỏi dồn nhiều câu một lúc
- Nói thay ngay lập tức
- Loại người bệnh khỏi cuộc trò chuyện
- Kiểm tra trí nhớ bằng câu hỏi đố
Những sai lầm này đều xuất phát từ thiện ý nhưng hậu quả là người bệnh thu mình lại.
Về cảm xúc của người bệnh
- Bực bội khi không diễn đạt được
- Xấu hổ trước người lạ
- Ngại tham gia sinh hoạt xã hội
- Dễ có tâm trạng trầm buồn
- Cần được ghi nhận chứ không gạt đi
Trạng thái tinh thần ảnh hưởng trực tiếp tới việc người bệnh có chịu tham gia trị liệu hay không.
Giữ sinh hoạt xã hội
- Không để người bệnh bị cô lập
- Gặp gỡ nhóm nhỏ dễ hơn nhóm đông
- Báo trước cho người khác cách trò chuyện
- Giữ lại các hoạt động cũ ở mức điều chỉnh
- Tham gia nhóm cùng cảnh nếu có
Cuộc gặp hai ba người dễ theo kịp hơn nhiều so với bữa tiệc đông người ồn ào.
Luyện tập trong sinh hoạt
- Thực hành trong hội thoại thật
- Gọi tên đồ vật khi dùng tới
- Cùng làm việc nhà và nói về việc đang làm
- Nghe nhạc và bài hát quen
- Đều đặn hơn là dồn vào một buổi
Một số người hát được câu quen thuộc dù nói từng từ rất khó, và điều đó có thể được tận dụng.
Về tiến trình phục hồi
- Cải thiện rõ nhất trong những tháng đầu
- Nhưng vẫn tiếp tục về sau
- Có giai đoạn chững lại
- Mệt mỏi làm khả năng dao động trong ngày
- Không nên dừng can thiệp quá sớm
Người bệnh nói tốt hơn vào buổi sáng và khó khăn hơn khi mệt là chuyện bình thường.
Người nhà cũng cần được hướng dẫn
- Cách trò chuyện có thể học được
- Người nhà là bạn giao tiếp chính
- Cần biết khi nào giúp khi nào chờ
- Cần chỗ nói về sự mệt mỏi của mình
- Thay đổi cách nói của người nhà tác động rất lớn
Huấn luyện người nhà cách trò chuyện nhiều khi cải thiện giao tiếp hơn cả việc tập cho người bệnh.
Cách nghĩ thực tế
- Đừng đánh đồng ngôn ngữ với trí tuệ
- Cho thời gian và giữ giọng bình thường
- Dùng mọi kênh giao tiếp có được
- Giữ người bệnh trong cuộc trò chuyện
- Kiên trì trong thời gian dài
Nội dung này mang tính thông tin chung; chương trình can thiệp cụ thể cần do chuyên môn thiết kế.
Câu hỏi thường gặp
Mất ngôn ngữ có phải là mất trí tuệ không?
Không. Mất ngôn ngữ ảnh hưởng tới khả năng sử dụng ngôn ngữ chứ không phải trí thông minh. Người bệnh thường vẫn hiểu và suy nghĩ bình thường ở nhiều mặt.
Nói to hơn có giúp người bệnh hiểu hơn không?
Không, vì đây không phải vấn đề về nghe. Nói chậm hơn, câu ngắn hơn và cho thêm thời gian thì hiệu quả hơn.
Có nên nói hộ khi người bệnh tìm từ lâu không?
Nên cho họ thêm thời gian trước. Nói hộ quá sớm lấy đi cơ hội luyện tập, nhưng để họ bế tắc quá lâu cũng gây nản, nên cần cân bằng.
Phục hồi ngôn ngữ mất bao lâu?
Rất khác nhau giữa từng người và phụ thuộc mức tổn thương. Cải thiện có thể tiếp tục trong thời gian dài, nên không nên dừng can thiệp chỉ vì đã qua giai đoạn đầu.