Những năm đầu đời là giai đoạn các kỹ năng nền được hình thành, và đó là lý do thời điểm can thiệp lại quan trọng tới vậy.
Vì sao giai đoạn đầu quan trọng
- Não bộ phát triển nhanh nhất trong những năm đầu
- Các kỹ năng nền là nền cho kỹ năng sau
- Thói quen chưa hình thành cố định
- Trẻ học qua chơi một cách tự nhiên
- Gia đình dễ đưa vào sinh hoạt hằng ngày
Kỹ năng sau xây trên kỹ năng trước, nên lỗ hổng ở phần nền thường lộ ra rõ hơn theo thời gian.
Những lĩnh vực được quan tâm
- Vận động thô
- Vận động tinh
- Ngôn ngữ và giao tiếp
- Tương tác xã hội
- Kỹ năng tự phục vụ
- Xử lý cảm giác
Các lĩnh vực này liên quan chặt với nhau nên đánh giá thường nhìn tổng thể chứ không tách rời.
Những dấu hiệu nên chú ý
- Lệch rõ so với mốc phát triển
- Không đáp lại khi được gọi
- Ít giao tiếp bằng mắt
- Không dùng cử chỉ
- Mất kỹ năng đã có
- Gia đình cảm thấy có gì đó khác thường
Linh cảm của người chăm sóc hằng ngày là thông tin đáng giá và không nên bị gạt đi.
Bước đầu tiên nên làm
- Ghi lại những gì quan sát được
- Quay vài đoạn video sinh hoạt thường ngày
- Kiểm tra thính lực và thị lực
- Khám nhi để loại trừ nguyên nhân cơ thể
- Sau đó mới tới đánh giá chuyên sâu
Video sinh hoạt thường ngày cho người đánh giá thấy được điều mà buổi khám ngắn khó bộc lộ.
Quá trình đánh giá
- Hỏi tiền sử và quá trình phát triển
- Quan sát trẻ chơi
- Dùng công cụ đánh giá phù hợp tuổi
- Hỏi gia đình về sinh hoạt hằng ngày
- Có thể cần nhiều chuyên ngành tham gia
- Kết quả được giải thích rõ cho gia đình
Một buổi đánh giá không phải lúc nào cũng đủ, đôi khi cần theo dõi thêm một thời gian.
Kế hoạch can thiệp
- Mục tiêu cụ thể và đo được
- Ưu tiên những gì ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt
- Phù hợp với hoàn cảnh gia đình
- Có mốc đánh giá lại
- Điều chỉnh theo tiến triển
Kế hoạch không khả thi với hoàn cảnh gia đình thì dù đúng chuyên môn cũng khó thực hiện được.
Vai trò của gia đình
- Thực hành trong sinh hoạt hằng ngày
- Quan sát và báo lại
- Tham gia vào buổi can thiệp
- Học các kỹ thuật để dùng ở nhà
- Giữ sự nhất quán giữa mọi người
Buổi can thiệp chỉ vài giờ mỗi tuần, còn phần lớn cơ hội học nằm ở những giờ còn lại.
Chơi là công cụ chính
- Trẻ học qua chơi tự nhiên nhất
- Theo sự chú ý của trẻ
- Lồng mục tiêu vào trò chơi
- Giữ không khí vui vẻ
- Dừng trước khi trẻ chán
Buổi can thiệp biến thành bài tập khô khan thường làm trẻ chống đối và kết quả kém đi.
Đưa vào sinh hoạt hằng ngày
- Lúc thay quần áo
- Lúc ăn
- Lúc tắm
- Lúc đi chợ cùng
- Không cần thêm giờ riêng
- Lặp lại tự nhiên nhiều lần
Những khoảnh khắc lặp lại mỗi ngày là cơ hội thực hành tốt hơn nhiều so với một giờ tập riêng.
Về tốc độ tiến bộ
- Không đều và có giai đoạn chững
- So sánh với chính trẻ chứ không với trẻ khác
- Ghi chép giúp thấy thay đổi
- Mục tiêu nhỏ dễ thấy kết quả hơn
- Kiên trì trong thời gian dài
So con mình với con nhà khác thường gây áp lực mà không giúp gì cho kế hoạch can thiệp.
Phối hợp với nhà trẻ và trường
- Chia sẻ mục tiêu đang làm
- Thống nhất cách hỗ trợ
- Giáo viên quan sát được nhiều điều
- Giữ cách làm nhất quán giữa nhà và lớp
- Trao đổi định kỳ
Trẻ học nhanh hơn khi nhà và lớp làm theo cùng một cách chứ không mỗi nơi một kiểu.
Những hiểu lầm hay gặp
- Nghĩ lớn lên tự khắc hết
- Nghĩ can thiệp là gán nhãn cho trẻ
- Nghĩ chỉ cần đưa tới trung tâm là đủ
- Nghĩ càng nhiều giờ càng tốt
- Nghĩ phải chờ đủ tuổi mới đánh giá được
Nhồi quá nhiều giờ can thiệp có thể làm trẻ mệt và giảm hiệu quả chứ không tăng.
Giữ sức cho gia đình
- Quá trình này kéo dài
- Chia việc giữa các thành viên
- Cha mẹ cũng cần thời gian riêng
- Kết nối với gia đình cùng hoàn cảnh
- Cảm giác lo lắng là bình thường
Cha mẹ kiệt sức thì khó duy trì được sự nhất quán mà quá trình này đòi hỏi.
Cách nghĩ thực tế
- Đánh giá sớm hơn là chờ đợi
- Gia đình là phần quyết định
- Chơi là công cụ chính
- Đưa vào sinh hoạt thay vì thêm giờ tập
- So với chính trẻ chứ không với trẻ khác
Nội dung này mang tính thông tin chung; đánh giá và can thiệp cụ thể cần do chuyên môn thực hiện.
Câu hỏi thường gặp
Can thiệp sớm là gì?
Là các hoạt động hỗ trợ phát triển được thực hiện trong những năm đầu đời, khi não bộ và các kỹ năng nền đang phát triển mạnh nhất.
Chờ thêm một thời gian có sao không?
Một số trẻ bắt kịp, nhưng không thể biết trước trẻ nào sẽ bắt kịp. Thời gian chờ là thời gian không lấy lại được, nên đánh giá sớm thường được khuyến khích.
Can thiệp sớm có làm trẻ bị gán nhãn không?
Đánh giá nhằm hiểu trẻ cần gì để phát triển tốt hơn, không phải để gắn nhãn. Kế hoạch hỗ trợ được điều chỉnh theo tiến triển của trẻ.
Gia đình có vai trò thế nào?
Rất lớn. Số giờ trẻ ở với gia đình nhiều hơn giờ can thiệp rất nhiều, nên phần lớn thực hành diễn ra trong sinh hoạt hằng ngày ở nhà.