Hoạt động trị liệu là lĩnh vực ít được biết tới ở nhiều nơi, dù nó giải quyết đúng câu hỏi mà người bệnh quan tâm nhất là mình có tự làm được việc của mình không.
Điểm khác biệt cốt lõi
- Vật lý trị liệu tập trung vào vận động và chức năng cơ thể
- Hoạt động trị liệu tập trung vào hoạt động có ý nghĩa
- Câu hỏi không phải là tay giơ được bao cao
- Mà là có tự chải đầu được không
- Hai lĩnh vực bổ sung cho nhau
Cùng một mức tầm vận động, hai người có thể tự lập ở mức rất khác nhau tuỳ vào cách họ tổ chức sinh hoạt.
Những nhóm hoạt động được quan tâm
- Tự chăm sóc bản thân như ăn, tắm, mặc quần áo
- Công việc nhà
- Công việc nghề nghiệp hoặc học tập
- Hoạt động giải trí và sở thích
- Tham gia xã hội
- Di chuyển trong cộng đồng
Hoạt động giải trí và sở thích thường bị coi là thứ yếu nhưng chúng ảnh hưởng lớn tới tinh thần người bệnh.
Cách tiếp cận
- Bắt đầu từ những gì người bệnh muốn làm được
- Phân tích hoạt động đó gồm những bước nào
- Tìm ra bước nào đang gặp khó khăn
- Xử lý bằng luyện tập hoặc bằng thích nghi
- Thực hành trong bối cảnh thật
Phân tích một việc tưởng đơn giản như mặc áo thành nhiều bước nhỏ giúp tìm ra chính xác chỗ đang bị kẹt.
Ba hướng can thiệp
- Cải thiện khả năng của người bệnh
- Thay đổi cách thực hiện hoạt động
- Thay đổi môi trường hoặc dụng cụ
- Thường kết hợp cả ba
- Hướng nào khả thi nhất thì ưu tiên
Khi khả năng khó cải thiện thêm, thay đổi cách làm hoặc thay đổi môi trường vẫn mở ra sự tự lập.
Thích nghi cách làm
- Làm cùng việc theo cách khác
- Mặc quần áo khi ngồi thay vì đứng
- Mặc bên yếu trước
- Chia việc thành nhiều lần ngắn
- Sắp xếp lại thứ tự các bước
Nguyên tắc mặc bên yếu trước và cởi bên yếu sau là mẹo đơn giản mà thay đổi hẳn mức độ tự lập.
Dụng cụ hỗ trợ
- Dụng cụ cài cúc áo
- Cán dài để với đồ
- Đồ dùng có tay cầm to dễ nắm
- Ghế tắm và tay vịn
- Dụng cụ mở nắp chai
- Thường rất đơn giản và rẻ
Nhiều dụng cụ hỗ trợ trông rất tầm thường nhưng chúng là thứ cho phép một người tự tắm rửa được.
Điều chỉnh môi trường
- Sắp xếp lại đồ dùng trong tầm với
- Cải thiện ánh sáng
- Giảm vật cản trên lối đi
- Lắp tay vịn ở nơi cần
- Đổi tay nắm cửa loại dễ mở
- Thường hiệu quả hơn nhiều so với công sức bỏ ra
Thay tay nắm cửa tròn bằng loại gạt là thay đổi nhỏ mà giúp rất nhiều người có vấn đề ở bàn tay.
Tiết kiệm năng lượng
- Quan trọng với người mệt mỏi mạn tính
- Sắp xếp việc theo mức năng lượng trong ngày
- Xen kẽ việc nặng và việc nhẹ
- Ngồi thay vì đứng khi làm được
- Chuẩn bị trước để giảm số lần đi lại
- Bỏ bớt những việc không thật sự cần
Với người có bệnh gây mệt mỏi, quản lý năng lượng quan trọng không kém tăng sức mạnh.
Bảo vệ khớp
- Dùng khớp lớn thay khớp nhỏ khi có thể
- Dùng cả hai tay thay vì một tay
- Tránh giữ một tư thế quá lâu
- Dùng dụng cụ có tay cầm to
- Đẩy hoặc trượt thay vì nâng
Bê túi bằng cả cẳng tay thay vì móc bằng các ngón là ví dụ của nguyên tắc dùng khớp lớn.
Đánh giá trong bối cảnh thật
- Quan sát người bệnh làm việc thật
- Tại nhà nếu có thể
- Phát hiện khó khăn mà hỏi không ra
- Thấy được môi trường thật
- Đề xuất sát với thực tế hơn
Một buổi đánh giá tại nhà thường cho nhiều thông tin hơn nhiều buổi hỏi đáp ở phòng khám.
Với người sau đột quỵ
- Tập lại các hoạt động tự chăm sóc
- Thích nghi cách làm với bên yếu
- Xử lý các vấn đề về nhận thức nếu có
- Điều chỉnh nhà ở
- Hướng tới quay lại vai trò trước đây
Quay lại được vai trò trong gia đình có ý nghĩa với người bệnh không kém việc lấy lại vận động.
Với người cao tuổi
- Giữ khả năng tự chăm sóc
- Phòng ngã qua điều chỉnh nhà ở
- Duy trì các hoạt động có ý nghĩa
- Hỗ trợ khi có suy giảm nhận thức
- Kéo dài thời gian sống độc lập
Mỗi việc người cao tuổi còn tự làm được là một phần của sự tự lập cần được giữ lại.
Với trẻ em
- Hỗ trợ các kỹ năng vận động tinh
- Kỹ năng tự phục vụ phù hợp tuổi
- Kỹ năng cần cho việc học
- Xử lý vấn đề xử lý cảm giác
- Phối hợp với gia đình và nhà trường
Với trẻ, hoạt động trị liệu thường diễn ra qua trò chơi vì đó là hoạt động có ý nghĩa nhất với chúng.
Vai trò của gia đình
- Cùng xác định mục tiêu
- Thực hiện các điều chỉnh tại nhà
- Khuyến khích chứ không làm thay
- Cho người bệnh thời gian tự làm
- Báo lại những khó khăn thực tế
Làm thay vì sốt ruột là cách nhanh nhất khiến người bệnh mất đi kỹ năng vừa lấy lại được.
Cách nghĩ tổng thể
- Mục tiêu là làm được việc có ý nghĩa
- Không chỉ là cải thiện chỉ số
- Thích nghi cũng là một thành công
- Môi trường quan trọng không kém khả năng
- Người bệnh là người chọn mục tiêu
Nội dung này mang tính thông tin chung; chương trình can thiệp cụ thể cần được chuyên môn thiết kế.
Câu hỏi thường gặp
Hoạt động trị liệu khác vật lý trị liệu thế nào?
Vật lý trị liệu tập trung vào vận động và chức năng cơ thể. Hoạt động trị liệu tập trung vào việc người bệnh thực hiện được các hoạt động có ý nghĩa trong đời sống của họ.
Ai cần tới hoạt động trị liệu?
Người gặp khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày sau bệnh tật, chấn thương hoặc do tình trạng phát triển, ở mọi lứa tuổi từ trẻ nhỏ tới người cao tuổi.
Hoạt động trị liệu có bao gồm thay đổi môi trường không?
Có. Điều chỉnh nhà ở, dụng cụ và cách tổ chức công việc là một phần quan trọng, vì thay đổi môi trường đôi khi hiệu quả hơn thay đổi con người.
Mục tiêu được đặt ra thế nào?
Dựa trên những gì bản thân người bệnh thấy quan trọng, ví dụ tự mặc quần áo, nấu ăn được, hoặc quay lại công việc. Mục tiêu do người bệnh chọn chứ không do người trị liệu áp đặt.