Trẻ chậm nói — nhận biết và hỗ trợ

Chậm nói là một trong những lý do đưa trẻ đi khám phổ biến nhất, và cũng là chuyện bị trì hoãn lâu nhất.

Các mốc chung

• Bập bẹ trong năm đầu
• Những từ đầu tiên quanh một tuổi
• Vốn từ tăng nhanh trong năm thứ hai
• Ghép hai từ quanh hai tuổi
• Câu dài hơn ở tuổi lên ba
• Mốc mang tính tham khảo, trẻ có dao động

Mốc phát triển là khoảng chứ không phải điểm, nhưng lệch nhiều và lệch ở nhiều mặt thì đáng chú ý.

Những dấu hiệu nên chú ý

• Ít bập bẹ trong năm đầu
• Không phản ứng với tên gọi
• Không dùng cử chỉ như chỉ tay
• Vốn từ rất ít so với tuổi
• Không ghép được từ khi đã qua hai tuổi
• Mất kỹ năng đã có

Mất kỹ năng đã có là dấu hiệu cần được đánh giá sớm chứ không nên chờ theo dõi thêm.

Cử chỉ quan trọng không kém lời nói

• Chỉ tay để chia sẻ sự chú ý
• Đưa đồ cho người khác xem
• Vẫy tay chào
• Gật lắc đầu
• Đây là nền của giao tiếp

Trẻ chưa nói nhưng dùng nhiều cử chỉ và biết chia sẻ chú ý thường có tiên lượng khác với trẻ không làm những điều đó.

Hiểu và nói là hai chuyện

• Trẻ hiểu nhiều hơn nói được
• Cần đánh giá cả hai mặt
• Hiểu tốt mà nói ít là một kiểu
• Hiểu kém cũng cần được chú ý
• Không chỉ đếm số từ trẻ nói

Nhiều gia đình chỉ để ý tới việc trẻ nói được bao nhiêu từ mà bỏ qua việc trẻ hiểu tới đâu.

Bước đầu tiên là kiểm tra thính lực

• Nghe kém ảnh hưởng trực tiếp tới học nói
• Có thể không rõ ràng ở mức nhẹ
• Viêm tai giữa tái đi tái lại cũng ảnh hưởng
• Kiểm tra là việc đơn giản
• Nên làm trước khi kết luận điều gì

Không ít trẻ được coi là chậm nói hoá ra là đang nghe không rõ.

Nói chuyện với trẻ thế nào

• Nói về những gì đang xảy ra
• Dùng câu ngắn và rõ
• Nói chậm lại
• Lặp lại từ khoá nhiều lần
• Chờ trẻ phản hồi
• Ngồi ngang tầm mắt

Khoảng lặng sau khi nói là lúc trẻ có cơ hội đáp lại, mà người lớn hay lấp đầy nó quá nhanh.

Mở rộng thay vì sửa

• Trẻ nói một từ thì đáp lại bằng hai từ
• Nhắc lại đúng một cách tự nhiên
• Không bắt trẻ nói lại cho đúng
• Không chê cách phát âm
• Giữ không khí thoải mái

Bắt trẻ nói lại cho đúng nhiều lần dễ làm trẻ ngại nói hơn là giúp trẻ nói tốt hơn.

Đặt câu hỏi vừa phải

• Hỏi quá nhiều tạo áp lực
• Xen kẽ hỏi và bình luận
• Câu hỏi mở tốt hơn câu hỏi kiểm tra
• Chấp nhận câu trả lời chưa đầy đủ
• Quan tâm tới nội dung hơn hình thức

Liên tục hỏi cái này là cái gì biến hội thoại thành bài kiểm tra và làm trẻ mất hứng.

Chơi cùng trẻ

• Theo sự chú ý của trẻ
• Chơi luân phiên
• Trò chơi lặp đi lặp lại có ích
• Đồ chơi đơn giản thường tốt hơn
• Gọi tên đồ vật trong lúc chơi
• Chơi là bối cảnh học ngôn ngữ tự nhiên nhất

Đi theo thứ trẻ đang quan tâm hiệu quả hơn nhiều so với kéo trẻ sang thứ người lớn muốn dạy.

Đọc sách cùng trẻ

• Đọc hằng ngày dù chỉ vài phút
• Không cần đọc hết chữ trong trang
• Chỉ hình và gọi tên
• Cho trẻ lật trang
• Đọc lại cùng một cuốn nhiều lần

Trẻ học được nhiều từ việc đọc lại cùng một cuốn sách hơn là đọc mỗi lần một cuốn mới.

Về thời gian trước màn hình

• Thay thế thời gian tương tác hai chiều
• Trẻ học ngôn ngữ từ tương tác
• Video không đáp lại trẻ
• Nên giới hạn ở tuổi nhỏ
• Xem cùng và nói chuyện thì đỡ hơn

Vấn đề không chỉ là màn hình mà là thời gian đó đã lấy mất cơ hội trò chuyện với người thật.

Trẻ lớn lên trong môi trường hai ngôn ngữ

• Hai ngôn ngữ không gây chậm nói
• Vốn từ có thể chia ra hai bên
• Đếm tổng cả hai ngôn ngữ mới đúng
• Giữ ngôn ngữ mẹ đẻ trong gia đình
• Nhất quán về người nào nói ngôn ngữ nào

Bỏ ngôn ngữ mẹ đẻ để trẻ nói nhanh hơn thường phản tác dụng vì nó cắt đi nguồn giao tiếp giàu nhất của trẻ.

Khi nào nên đi khám

• Lệch rõ so với mốc phát triển
• Gia đình thấy lo lắng
• Mất kỹ năng đã có
• Không dùng cử chỉ giao tiếp
• Không cần chờ tới một mốc tuổi nào

Đi khám sớm mà kết quả bình thường vẫn tốt hơn là chờ đợi rồi bỏ lỡ thời gian can thiệp.

Cách nghĩ thực tế

• Đừng chờ xem sao quá lâu
• Kiểm tra thính lực trước
• Tương tác hằng ngày quan trọng nhất
• Chơi và đọc sách là công cụ tốt
• Giữ không khí thoải mái khi trò chuyện

Nội dung này mang tính thông tin chung; đánh giá cụ thể cần do chuyên môn thực hiện trên từng trẻ.

Câu hỏi thường gặp