Giao tiếp khi lời nói không đủ

Không phải ai cũng nói được bằng lời, và điều đó không có nghĩa là họ không có gì để nói.

Những tình huống cần tới

• Trẻ chưa phát triển được lời nói
• Người sau đột quỵ nặng
• Bệnh thần kinh tiến triển
• Sau phẫu thuật vùng đầu cổ
• Người đang thở máy
• Tình trạng tạm thời hoặc lâu dài

Có trường hợp chỉ cần hỗ trợ trong một giai đoạn, có trường hợp là phương tiện chính lâu dài.

Nguyên tắc nền

• Mọi người đều có quyền giao tiếp
• Không nói được không phải không có ý
• Bắt đầu sớm chứ không chờ
• Dùng mọi kênh có sẵn
• Người xung quanh cũng phải học

Chờ tới khi chắc chắn người bệnh sẽ không nói được là lý do khiến nhiều người mất nhiều năm không giao tiếp được.

Các kênh không cần thiết bị

• Cử chỉ và điệu bộ
• Nét mặt
• Chỉ tay
• Gật lắc đầu
• Nhìn về hướng muốn chọn
• Luôn nên được tận dụng

Với người rất yếu, hướng nhìn có thể là kênh chọn lựa còn lại duy nhất và nó vẫn dùng được.

Phương tiện giấy đơn giản

• Bảng chữ cái để chỉ từng chữ
• Bảng hình ảnh theo chủ đề
• Sổ ảnh người thân và đồ vật
• Thẻ câu thường dùng
• Bảng có hoặc không
• Rẻ và luôn dùng được

Phương tiện giấy không hỏng pin, không cần sạc và mang theo được mọi nơi, nên nó vẫn rất có giá trị.

Thiết bị điện tử

• Máy tính bảng với ứng dụng chuyên dụng
• Thiết bị phát giọng nói
• Cách điều khiển tuỳ khả năng vận động
• Cần được chọn theo từng người
• Cần thời gian để làm quen

Thiết bị hiện đại nhất cũng vô ích nếu người dùng không điều khiển được nó một cách thoải mái.

Chọn phương tiện thế nào

• Dựa trên nhu cầu giao tiếp thật
• Dựa trên khả năng vận động
• Dựa trên khả năng nhận thức
• Dựa trên môi trường sử dụng
• Thường kết hợp nhiều phương tiện

Hầu hết người dùng cần nhiều phương tiện khác nhau cho các tình huống khác nhau chứ không chỉ một.

Nội dung nên có những gì

• Nhu cầu cơ bản
• Cảm giác đau và khó chịu
• Tên người thân
• Các từ nối để ghép câu
• Từ chối và đồng ý
• Nội dung mang tính cá nhân

Bảng chỉ có nhu cầu cơ bản khiến người dùng chỉ nói được về ăn uống mà không nói được về ý kiến của mình.

Khả năng từ chối

• Phải luôn có cách nói không
• Là yếu tố của sự tự chủ
• Không chỉ là chọn giữa các lựa chọn cho sẵn
• Phải có cách dừng lại
• Phải có cách phàn nàn

Người chỉ có thể chọn trong những gì được đưa ra thì chưa thật sự có tiếng nói.

Người đối thoại cần làm gì

• Chờ đợi đủ lâu
• Không đoán hộ quá sớm
• Xác nhận lại điều đã hiểu
• Hỏi câu mở chứ không chỉ có hoặc không
• Giữ phương tiện luôn trong tầm với
• Nói chuyện như với người lớn

Phương tiện để trong tủ hoặc quên ở nhà là lý do phổ biến nhất khiến nó không được dùng.

Những hiểu lầm hay gặp

• Nghĩ nó làm người bệnh lười nói
• Nghĩ phải chờ tới khi thật cần
• Nghĩ chỉ trẻ em mới dùng
• Nghĩ thiết bị đắt là tốt nhất
• Nghĩ chỉ người dùng cần học

Thực tế thì người xung quanh cần học nhiều không kém chính người sử dụng.

Đưa vào sinh hoạt hằng ngày

• Dùng trong bữa ăn
• Dùng khi chọn quần áo
• Dùng khi trò chuyện với khách
• Dùng ở trường hoặc nơi làm việc
• Không chỉ dùng trong buổi trị liệu

Phương tiện chỉ trở nên hữu ích khi nó là một phần của cuộc sống chứ không phải bài tập.

Với trẻ nhỏ chưa nói được

• Bắt đầu từ vài hình ảnh quen thuộc
• Gắn với những gì trẻ thích
• Người lớn làm mẫu cách dùng
• Không ép trẻ phải dùng đúng ngay
• Đưa vào các hoạt động chơi

Người lớn dùng bảng để nói chuyện với trẻ là cách dạy hiệu quả hơn nhiều so với yêu cầu trẻ chỉ vào hình.

Với bệnh thần kinh tiến triển

• Chuẩn bị sớm khi còn nói được
• Ghi lại giọng nói khi còn rõ nếu muốn
• Chọn cách điều khiển phù hợp với sức còn lại
• Dự phòng cho giai đoạn sau
• Đánh giá lại định kỳ

Chuẩn bị sớm giúp người bệnh học công cụ trong lúc còn đủ sức, thay vì phải học khi đã rất yếu.

Trong bệnh viện

• Bảng đơn giản cạnh giường
• Cách báo đau và báo khó chịu
• Nhân viên y tế cần biết cách dùng
• Ghi chú ở đầu giường
• Giúp giảm rất nhiều lo lắng

Người không nói được mà không có cách báo đau là tình huống rất dễ bị bỏ sót trong bệnh viện.

Theo dõi và điều chỉnh

• Nhu cầu thay đổi theo thời gian
• Cập nhật nội dung định kỳ
• Thêm từ mới theo hoàn cảnh
• Bỏ những gì không dùng tới
• Đánh giá lại khi tình trạng thay đổi

Một bảng giao tiếp không được cập nhật sẽ dần không nói được những điều người dùng thật sự cần nói.

Cách nghĩ thực tế

• Không nói được không phải không có ý
• Bắt đầu sớm và dùng nhiều kênh
• Phải có cách từ chối
• Người xung quanh cũng phải học
• Đưa vào sinh hoạt thật

Nội dung này mang tính thông tin chung; lựa chọn phương tiện cụ thể cần được chuyên môn đánh giá.

Câu hỏi thường gặp