Vai là khớp có tầm vận động lớn nhất trong cơ thể, và chính điều đó làm nó dễ gặp vấn đề. Đau vai có nhiều nguyên nhân và cách xử lý khác nhau đáng kể.
Vì sao vai dễ có vấn đề
- Tầm vận động rất lớn
- Sự ổn định phụ thuộc vào cơ và gân
- Không có cấu trúc xương ôm chặt như khớp háng
- Chịu tải trong nhiều hoạt động hằng ngày
- Linh hoạt đánh đổi bằng ổn định
Sự đánh đổi giữa linh hoạt và ổn định là đặc điểm cơ bản giải thích phần lớn vấn đề ở vai.
Các nhóm nguyên nhân thường gặp
- Vấn đề ở nhóm gân quanh khớp
- Vai bị hạn chế vận động kiểu đông cứng
- Thoái hoá khớp
- Mất vững sau chấn thương
- Đau lan từ cổ xuống
- Các nguyên nhân ngoài hệ vận động
Đau vai có thể là triệu chứng của vấn đề ở cổ hoặc thậm chí ở nội tạng, nên chẩn đoán đúng rất quan trọng.
Vấn đề ở nhóm gân quanh khớp
- Là nguyên nhân phổ biến nhất
- Đau khi nhấc tay lên ngang vai
- Đau khi với tay ra sau
- Đau ban đêm khi nằm nghiêng bên đau
- Thường đáp ứng tốt với chương trình tập
Đau khi nằm nghiêng lên bên vai đau là triệu chứng rất điển hình mà nhiều người mô tả.
Vai đông cứng
- Hạn chế tầm vận động rõ rệt theo mọi hướng
- Cả khi tự vận động lẫn khi người khác giúp
- Diễn tiến qua các giai đoạn
- Kéo dài nhiều tháng
- Cách tiếp cận khác với các nguyên nhân khác
Đặc điểm hạn chế cả khi người khác nhấc tay giúp là điểm phân biệt quan trọng với các nguyên nhân khác.
Vì sao không nên bất động hoàn toàn
- Vai cứng lại rất nhanh khi không vận động
- Khó lấy lại tầm vận động đã mất
- Cơ yếu đi
- Tạo vòng lặp đau và hạn chế
- Duy trì vận động trong khả năng là hướng đúng
Người đeo đai cố định vai quá lâu vì sợ đau thường phải mất nhiều tháng để lấy lại tầm vận động.
Chương trình trị liệu thường gồm
- Duy trì và lấy lại tầm vận động
- Tăng sức mạnh nhóm cơ quanh vai
- Cải thiện kiểm soát xương bả vai
- Điều chỉnh tư thế cổ và lưng trên
- Hướng dẫn sinh hoạt hằng ngày
- Tiến trình tăng dần theo giai đoạn
Kiểm soát xương bả vai thường bị bỏ qua nhưng nó ảnh hưởng trực tiếp tới cơ chế vận động của vai.
Vai trò của tư thế
- Tư thế cổ và lưng trên ảnh hưởng tới vai
- Ngồi gù lâu làm thay đổi vị trí xương bả vai
- Từ đó ảnh hưởng tới cơ chế của khớp vai
- Nhưng không phải nguyên nhân duy nhất
- Thay đổi tư thế thường xuyên quan trọng hơn giữ một tư thế
Tư thế là một yếu tố góp phần chứ không phải nguyên nhân duy nhất, nên sửa tư thế một mình ít khi đủ.
Đau ban đêm
- Rất thường gặp với vấn đề ở vai
- Ảnh hưởng nhiều tới giấc ngủ
- Thử đổi tư thế nằm
- Kê gối đỡ tay
- Tránh nằm nghiêng lên bên đau
Kê một chiếc gối dưới cánh tay khi nằm ngửa giúp nhiều người ngủ được hơn trong giai đoạn đau.
Điều chỉnh sinh hoạt
- Tránh các động tác gây đau nhiều trong giai đoạn đầu
- Nhưng không tránh hoàn toàn mọi vận động
- Sắp xếp đồ dùng trong tầm với dễ dàng
- Dùng tay lành cho việc nặng tạm thời
- Quay lại dần các hoạt động
Cất đồ hay dùng xuống kệ thấp hơn là điều chỉnh đơn giản giúp giảm nhiều động tác gây đau.
Khi nào cần đi khám
- Đau sau chấn thương mạnh
- Không nhấc tay lên được
- Yếu rõ rệt
- Biến dạng nhìn thấy được
- Đau ban đêm dữ dội
- Không cải thiện sau một thời gian tập
Không nhấc được tay lên sau chấn thương cần được khám sớm vì có thể liên quan tới rách gân.
Về tiêm và phẫu thuật
- Là lựa chọn cho một số trường hợp
- Thường sau khi tập không hiệu quả
- Không thay thế được chương trình tập
- Sau can thiệp vẫn cần phục hồi chức năng
- Quyết định thuộc về bác sĩ điều trị
Điểm thứ tư quan trọng: can thiệp xử lý cấu trúc nhưng chức năng vẫn phải được xây lại bằng tập luyện.
Kỳ vọng về thời gian
- Vấn đề ở vai thường cần nhiều tháng
- Vai đông cứng có thể kéo dài rất lâu
- Tiến bộ không đều, có lúc chững lại
- Kiên trì là yếu tố quyết định
- Bỏ giữa chừng thường phải bắt đầu lại
Người bỏ tập khi thấy chững lại thường mất luôn những tiến bộ đã đạt được trước đó.
Phòng ngừa
- Duy trì sức mạnh nhóm cơ quanh vai
- Không tăng đột ngột khối lượng hoạt động
- Khởi động trước các hoạt động dùng vai nhiều
- Thay đổi tư thế trong ngày
- Chú ý khi bắt đầu môn thể thao mới
Tăng đột ngột khối lượng hoạt động là nguyên nhân rất thường gặp của các vấn đề ở vai.
Cách nghĩ thực tế
- Đau vai có nhiều nguyên nhân khác nhau
- Chẩn đoán đúng quyết định hướng điều trị
- Không bất động hoàn toàn
- Tập đều đặn và kiên trì
- Đi khám khi có dấu hiệu cảnh báo
Nội dung này mang tính thông tin chung và không thay thế đánh giá của chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vai dễ gặp vấn đề?
Vì đây là khớp có tầm vận động lớn nhất, và độ linh hoạt đó đánh đổi bằng sự ổn định thấp hơn. Vai phụ thuộc nhiều vào cơ và gân để giữ ổn định.
Vai đông cứng là gì?
Là tình trạng vai bị hạn chế tầm vận động rõ rệt và đau, thường diễn tiến qua các giai đoạn kéo dài nhiều tháng. Cách tiếp cận khác với các nguyên nhân đau vai khác.
Có nên nghỉ hoàn toàn khi đau vai không?
Không nên bất động hoàn toàn kéo dài vì vai dễ cứng lại. Duy trì vận động trong khả năng theo hướng dẫn là hợp lý hơn.
Khi nào cần đi khám?
Khi đau sau chấn thương mạnh, khi không nhấc tay lên được, khi yếu rõ rệt, khi đau ban đêm nhiều, hoặc khi không cải thiện sau một thời gian.