Trẻ không ngồi yên được là lời phàn nàn quen thuộc, nhưng đằng sau nó có thể là nhiều nguyên nhân rất khác nhau.
Những lý do có thể có
- Nhu cầu vận động cao tự nhiên
- Khó khăn trong điều hoà cảm giác
- Thiếu ngủ
- Môi trường quá nhiều kích thích
- Nhiệm vụ quá khó hoặc quá dễ
- Khó khăn về chú ý
Cùng một biểu hiện có thể đến từ những nguyên nhân khác nhau, nên cách xử lý cũng khác nhau.
Về nhu cầu vận động
- Một số trẻ cần vận động nhiều hơn để điều hoà
- Ngồi yên lâu làm trẻ khó chịu thật
- Vận động xen kẽ giúp duy trì chú ý
- Cắt hết giờ chơi thường phản tác dụng
- Đây không phải là thiếu kỷ luật
Phạt bằng cách cắt giờ ra sân thường làm tình hình trong lớp xấu đi chứ không tốt lên.
Tổ chức thời gian trong ngày
- Xen kẽ hoạt động tĩnh và động
- Chia nhiệm vụ dài thành đoạn ngắn
- Cho nghỉ giải lao có vận động
- Vận động mạnh trước hoạt động cần tập trung
- Giữ nếp sinh hoạt ổn định
Vài phút vận động trước giờ học thường giúp trẻ ngồi lâu hơn ở phần sau.
Tổ chức môi trường
- Giảm vật gây xao nhãng trong tầm nhìn
- Chỗ ngồi tránh cửa sổ và lối đi
- Bàn học gọn gàng
- Ánh sáng và tiếng ồn phù hợp
- Có góc yên tĩnh để lui về
Một góc yên tĩnh không phải chỗ phạt mà là nơi trẻ tự tìm tới khi thấy quá tải.
Cách đưa ra yêu cầu
- Nói ngắn và cụ thể
- Một yêu cầu một lần
- Nói điều nên làm thay vì điều không được làm
- Đến gần và nhìn vào mắt trẻ
- Cho trẻ thời gian để chuyển việc
- Báo trước khi sắp chuyển hoạt động
Báo trước năm phút nữa sẽ dọn đồ giúp trẻ chuyển hoạt động dễ hơn nhiều so với yêu cầu đột ngột.
Về giấc ngủ
- Thiếu ngủ ở trẻ thường biểu hiện bằng hiếu động
- Không giống người lớn thấy buồn ngủ
- Giờ ngủ cố định
- Hạn chế màn hình buổi tối
- Kiểm tra giấc ngủ trước khi kết luận điều gì
Trẻ thiếu ngủ thường trông năng động hơn chứ không trông mệt mỏi, và điều này gây hiểu lầm.
Hoạt động giúp điều hoà
- Vận động có chịu lực như leo trèo và đẩy kéo
- Mang vác vật vừa sức
- Nhảy và bật
- Đu và xoay ở mức phù hợp
- Hoạt động ngoài trời
Các hoạt động có chịu lực thường giúp nhiều trẻ thấy dễ chịu và tập trung tốt hơn sau đó.
Cho phép vận động nhỏ khi ngồi
- Đệm ngồi có chút chuyển động
- Dây chun kéo dưới bàn
- Vật nhỏ để bóp trong tay
- Cho đứng khi làm bài nếu được
- Giao việc cần đi lại trong lớp
Cho trẻ việc cần đi lại trong lớp vừa đáp ứng nhu cầu vận động vừa giữ trẻ trong nề nếp chung.
Khen và phản hồi
- Ghi nhận cụ thể hành vi tốt
- Khen ngay khi thấy
- Chú ý tới nỗ lực chứ không chỉ kết quả
- Hạn chế nhắc nhở liên tục
- Giữ tỉ lệ phản hồi tích cực cao hơn
Trẻ bị nhắc nhở liên tục cả ngày dần mất động lực vì nghe gì cũng thấy mình sai.
Những cách không hiệu quả
- Phạt bằng cách cắt hết vận động
- So sánh với bạn cùng lớp
- Nhắc đi nhắc lại cùng một câu
- Kỳ vọng trẻ ngồi yên như người lớn
- Gán nhãn trẻ là hư
Gán nhãn hư sớm ảnh hưởng tới cách trẻ nhìn về chính mình và rất khó gỡ về sau.
Phối hợp giữa nhà và trường
- Thống nhất cách phản ứng
- Chia sẻ những gì hiệu quả
- Trao đổi định kỳ chứ không chỉ khi có sự cố
- Quan sát ở nhiều môi trường
- Cùng theo dõi tiến triển
Biểu hiện chỉ xuất hiện ở một môi trường thường gợi ý vấn đề nằm ở môi trường đó.
Khi nào cần đánh giá chuyên môn
- Biểu hiện ở nhiều môi trường khác nhau
- Kéo dài nhiều tháng
- Ảnh hưởng rõ tới việc học
- Ảnh hưởng tới quan hệ bạn bè
- Gia đình thấy quá tải
Đánh giá giúp phân biệt nguyên nhân và đưa ra hướng hỗ trợ cụ thể chứ không chỉ để có một cái tên.
Cách nghĩ thực tế
- Không vội kết luận là hư
- Kiểm tra giấc ngủ và môi trường trước
- Vận động xen kẽ giúp tập trung
- Yêu cầu ngắn và cụ thể
- Nhà và trường cần cùng một cách
Nội dung này mang tính thông tin chung; chẩn đoán và can thiệp cụ thể cần do chuyên môn thực hiện.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ hiếu động có phải là hư không?
Không nên coi đó là hư. Nhiều trẻ có nhu cầu vận động cao hoặc khó khăn trong việc điều hoà, và những điều đó không phải là cố ý làm phiền.
Bắt trẻ ngồi yên lâu có giúp trẻ tập trung hơn không?
Thường không. Với nhiều trẻ, được vận động xen kẽ lại giúp duy trì tập trung tốt hơn là bị ép ngồi yên liên tục.
Có phải cứ hiếu động là tăng động giảm chú ý?
Không. Nhiều nguyên nhân khác có thể gây ra biểu hiện tương tự, gồm thiếu ngủ, môi trường không phù hợp hoặc nhu cầu vận động cao. Chẩn đoán cần do chuyên môn thực hiện.
Khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá?
Khi biểu hiện xuất hiện ở nhiều môi trường, kéo dài, và ảnh hưởng rõ tới việc học cũng như quan hệ với bạn bè.